سوڭعى 10 جىلدا جارتى ميلليون وتباسى اجىراسىپ كەتتى: جاستار وتباسىلىق ومىرگە دايىن ەمەس پە؟
7 ءساۋىر 14:38

سوڭعى 10 جىلدا جارتى ميلليون وتباسى اجىراسىپ كەتتى: جاستار وتباسىلىق ومىرگە دايىن ەمەس پە؟

نۇر-سۇلتان. قازاقپارات - قازاقستاندا سوڭعى 10 جىلدا 1,5 ميلليون ۇيلەنۋ دەرەگى تىركەلسە، جارتى ميلليونى اجىراسىپ كەتكەن.

وسى جىلدىڭ اقپان ايىندا ستاتيستيكالىق دەرەكتەردى زەرتتەۋمەن اينالىساتىن حالىقارالىق World Population Review سايتى قازاقستان اجىراسۋ كورسەتكىشى بويىنشا الەمدىك رەيتينگتە ەكىنشى ورىندا تۇرعانىن جاريالادى.

ۇلتتىق ەكونوميكا مينيسترلىگى ستاتيستيكا كوميتەتى قازاقستاندا سوڭعى 10 جىلدا اجىراسۋشىلار قاتارىنىڭ ارتقانىن حابارلادى. وسى 10 جىل ارالىعىندا ەلدە 1,5 ميلليون ۇيلەنۋ دەرەگى تىركەلسە، جارتى ميلليونى اجىراسىپ كەتكەن. Azattyq Rýhy تىلشىسىمەن بولعان سۇحباتتا وتباسى، بالا پسيحولوگى جاستاردىڭ اجىراسۋىنا اسەر ەتەتىن فاكتورلاردى ءتىزىپ شىقتى.

- جاستار پسيحولوگتارعا قانداي پروبلەمالارمەن ءجيى جۇگىنەدى؟ جالپىسىندا اجىراسۋ ءبىز ءۇشىن قالىپتى جاعدايعا اينالىپ بارا جاتقانداي...

- قابىلداۋىما كەلەتىن جاستاردىڭ باستى پروبلەماسى - ومىردە ءوزىن تۇلعا رەتىندە قالىپتاستىرا الماۋ، ءوز ورنىن تابا الماۋ، وتباسىندا ءوزىن كەرەكسىز سەزىنۋ. ەكىنشىدەن، قانداي دا ءبىر ماتەريالدىق دۇنيەلەردىڭ شەشىمىن تابا الماۋ. ودان كەيىن ءومىردىڭ بارلىق سالاسىنداعى قارىم- قاتىناستاعى شيەلەنىستەر. ول تۇسىنىسپەۋشىلىك ارىپتەستەرىمەن بولۋى مۇمكىن، ءوزىن تۇسىنە الماۋى مۇمكىن، جانە وتباسىنداعى جاعدايلار. وتباسىلىق جۇپتاردا جوعارىدا اتالعان فاكتورلار ءجيى كورىنىس بەرەدى. كوپشىلىگى شىن مانىندە ءوز پروبلەماسىن قالاي شەشۋدى بىلمەيتىندىكتەن كەلەدى. بۇدان بىزدە وتباسى ينستيتۋتى جۇمىسىنىڭ اقساپ تۇرعانىن كورۋگە بولادى. وتباسىلارعا ارنالعان شىنايى اقپارات بەرەتىن، دايىندىق كۋرسىنان وتكىزەتىن كەڭەس بەرۋ ورتالىقتارى مەن كابينەتتەر، ۋنيۆەرسيتەتتەردە ارنايى فاكۋلتاتيۆتەر جۇمىس ىستەيتىن بولسا، جاستار ءۇشىن پايدالى بولاتىن ەدى.

الدىما كەلگەن ادامداردان بايقايتىن ءبىر ورتاق پروبلەمانى ايتقىم كەلىپ وتىر. جىگىتتەر وتباسىنداعى بالا تاربيەسى، ءۇي شارۋاسى سىندى دۇنيەنىڭ ءبارىن ايەلدىڭ موينىنا ارتىپ قويادى. ال ايەل ادامدار تۇرمىسقا شىققاننان كەيىن ەشقانداي پروبلەماسىز ءومىر سۇرەمىن دەگەن ۇمىتپەن وتباسىن قۇرادى. شىنايى ومىردە سول ۇمىتتەرى تولىق اقتالماي، كوڭىل قالۋ بولىپ جاتادى. ياعني ەر مەن ايەلدىڭ مىندەتىن ءبىزدىڭ قوعامداعى كوپ وتباسىلار تۋرا (بۋكۆالنو) ماعىنادا تۇسەدى.

- اجىراسۋعا ماتەريالدىق جاعداي سەبەپ بولۋى مۇمكىن بە؟

- جوق. اجىراسۋعا كوپ جاعدايدا ماتەريالدىق جاعداي تۇرتكى بولمايدى. ايەل ادام وتباسىنان جوقشىلىقتىڭ كەسىرىنەن كەتپەيدى. ونى ءبىزدىڭ انالارىمىزدىڭ، اپا- اجەلەرىمىزدىڭ ومىرىنەن، تاربيەسىنەن كورىپ ءجۇرمىز. ءوزارا تۇسىنىكتەرى، قۇندىلىقتارى ورتاق جۇپتار بارلىق قيىندىققا شىداپ، كوتەرە بىلەدى. ءبىز قازىرگى ءبىر- ءبىرىن تاستاپ كەتكەن جاستاردان، بالاسىنا اليمەنت تولەمەيتىن ەر ادامداردان جاۋاپسىزدىق، ينفانتيلدىك دۇنيەنى كورەمىز.

نەكە - ماتەريالدىق، تۇرمىستىق، پسيحولوگيالىق ماسەلەلەردە ورتاق جاۋاپكەرشىلىكتى الىپ، قيىندىقتى بىرگە كوتەرەتىن ەكى ادامنىڭ جيىنى. ول جەرگە ايەلى مەن كۇيەۋى، بالالارى كىرەدى. وتباسىلىق ينستيتۋتتىڭ تاريحىنا ۇڭىلسەك، ادامزاتتىڭ ەر مەن ايەل بولىپ بىرىگۋدەگى ماقساتى - بىرلەسىپ ءتىرى قالۋ، ازىق تابۋ، بىرلەسىپ ءومىر ءسۇرۋ بولعان. ال قازىرگى زاماندا ونداي قيىندىقتار جوق بولعاندىقتان، ەڭ ءبىرىنشى رۋحاني قۇندىلىقتارعا بەكىتىلگەن الەمدە بىرگە ءومىر ءسۇرۋ، ياعني جاۋاپكەرشىلىكتى اركىم ءوزى كوتەرە الاتىن ساۋ قاتىناس.

- ساۋ قاتىناس دەگەن ءسوزدىڭ ءتۇپ- توركىنىنە ءۇڭىلىپ كورەيىكشى. ونىڭ باسى قالاي باستالىپ، قۇرىلادى؟

- ساۋ قاتىناس - ومىردە ەكى ادامنىڭ ءوزارا جانە جەكە جاۋاپكەرشىلىككە يە بولۋى. ءبىر- بىرىنە كىنا تاقپاۋ، جاۋاپكەرشىلىكتى بىرەۋگە ارتپاۋ، بارلىق شارۋانى ەكىنشى جۇبىنا ارتىپ قويماۋ. جەكە شەكارامدى قورعايمىن دەپ، مەنمەندىككە سالىنباۋ. قازىر ديلەتانت پسيحولوگتارعا بارۋشىلار «جەكە شەكارا تۇسىنىگى»، «مەن ەشكىمگە ەشتەڭە مىندەتتى ەمەسپىن» دەگەندى تاعى دا تۋرا ماعىناسىندا ءتۇسىنىپ الىپ جاتادى. وسىنىڭ سالدارىنان ادامداردىڭ ءبىر-ءبىرىن تۇسىنە الماۋى، ەستي، قۇرمەتتەي الماۋى تۋىندايدى. ءبىز قوعامدا ءومىر سۇرەتىندىكتەن قانداي دا ءبىر ادامداردىڭ الدىندا جاۋاپكەرشىلىگىمىز بار ەكەنىن ءتۇسىنۋ كەرەكپىز. «مەن ەشكىمگە مىندەتتى ەمەس، ماعان ەشكىم مىندەتتى ەمەس» دەپ ءومىر سۇرۋگە دە بولمايدى. «قوعام سەنسىز ءومىر سۇرەدى، ال سەن قوعامسىز ءومىر سۇرە الاسىڭ با؟!» دەگەن ماسەلە عوي.

جالپى ازاماتتىق قۇندىلىقتاردا ەل ءۇشىن، ادامزات ءۇشىن قىزمەت ەتۋ دەگەن بار. وسىنىڭ ارا- جىگىن ءتۇسىنىپ الۋ كەرەكپىز. سونداي- اق، وزىڭە قامقور بولۋدىڭ دا شەگىن ءتۇسىنىپ، ەكەۋىنىڭ ورتاسىن ۇستانعان ابزال. «ءوزىم بىلەمىنگە» سالساق مىنا الەم حاوسقا اينالىپ كەتەدى. ادامنىڭ ءوز ارەكەتىنە جاۋاپ بەرۋى، وزىنە قىزمەت ەتىپ، ءوزىنىڭ ارەكەتىن ۇيىمداستىرۋى وزىمشىلدىك ەمەس، جاۋاپكەرشىلىك. تەك قانا «مەن» دەگەن دۇنيە - ەگويزم. ال ەگويزمنىڭ ءتۇبى پارازيتتىك قارىم- قاتىناسقا اينالادى. جۇبايلىق ومىردەگى ساۋ قارىم- قاتىناس دەگەنىمىز - ەكەۋارا دا جاقسى ءومىر ءسۇرۋ، جەكە وزىڭىزبەن قالعاندا دا ءوزىڭىزدى تولىق ادام، باقىتتى ادام سەزىنىپ ءومىر ءسۇرۋ.

- ەلدەگى اجىراسۋ كورسەتكىشىنە ءمان بەرسەك، جاستار وتباسىلىق ومىرگە دايىن ەمەس پە دەگەن وي قىلاڭ بەرەدى. ال جالپىسىندا ءوز ۇياسىن قۇرىپ، شاڭىراق كوتەرۋدى ويلاعان جاستار وتباسىلىق ومىرگە قالاي دايىندالۋى كەرەك؟

- جوعارىدا اتاپ وتكەنىمدەي، وتباسىن قۇراتىن جاستار جانە ولاردىڭ اتا-انالارى تويعا، قۇدالىققا دايىندىق جاساعانداي، بالاسىن دا وتباسىلىق ومىرگە، اتا-انالىق ومىرگە ازىرلەۋى ءتيىس. بازالىق دايىندىقسىز وتباسىن قۇرۋ ءتۇرلى قيىندىقتارعا تولى. وكىنىشكە قاراي، قازىر كوپ جاس ەكونوميكالىق الەۋەتىن ارتتىرماي، ءوزىن تانىماي، ءوز قالاۋىن ەستىمەي جاتىپ وتباسىن قۇرۋعا اسىعادى. اتا- انالار دا قىزدارىنا «ءوزىڭ ادام قىلىپ الاسىڭ، ايتەۋىر كۇيەۋگە تي» دەيدى. مۇنىڭ سوڭى ىلعي دا جاقسىلىقپەن اياقتالمايدى.

كوزقاراسى، قۇندىلىقتارى دۇرىس اتا- انا وتباسىندا بالاعا ومىرلىك داعدىلار قالىپتاستىرۋى كەرەك. ءبىز اتا- انا رەتىندە بالامىزدىڭ تابىستى، جەتىلگەن تۇلعا بولعانىن قالايمىز. تاربيەلەۋدە مۇمكىندىگىنشە اقىل- كەڭەس بەرىپ، دامىتۋشى قۇرالدار قولدانۋعا تىرىسامىز. ءبىراق بالا ءبىزدىڭ ايتقانىمىزدى ەمەس، ىستەگەنىمىزدى قايتالايتىنىن ۇمىت قالدىرىپ جاتامىز. ءبىز ءوز ءىس- ارەكەتىمىز، ەموتسيالارىمىز، ءوزارا قارىم- قاتىناسىمىز ارقىلى بالانىڭ تەك تۇلعاسىن عانا ەمەس، ومىرلىك ستسەنارييىن جازىپ جۇرگەنىمىزدى بىلمەيمىز. ياعني بالا وتباسى تاربيەسىنەن رۋحاني ازىق، قۇندىلىقتار، پايدالى داعدىلاردى عانا ەمەس، جاعىمسىز دۇنيەلەر دە الۋى مۇمكىن. ول ءسىزدىڭ تالماي ايتقان اقىل- كەڭەستەرىڭىزدى ەمەس، ءبارىبىر ىستەگەنىڭىزدى، ادەتتەرىڭىز بەن قىلىقتارىڭىزدى بەيسانالى تۇردە قايتالايدى.

- اتا- انا بالا تاربيەسىنىڭ ايناسى... بالاسىنىڭ تۇلعا بولىپ قالىپتاسۋى ءۇشىن اتا- انا نە ىستەۋى كەرەك؟

- اتا-انا قالىپتاستىراتىن داعدىلار ادەتتەگى بالانى كيىندىرىپ مەكتەبىنە اپارۋ، جاقسى ءبىلىم الۋ، ۋنيۆەرسيتەتكە ءتۇسۋ، سوسىن جۇمىسقا ورنالاستىرىپ، ۇيلەندىرۋ ەمەس. ومىردە كەزدەسكەن پروبەلامالاردى قالاي شەشۋ كەرەك، سترەسستىك جاعدايدا قانداي شەشىم قابىلداۋ كەرەك، وزگەلەرمەن قارىم- قاتىناستى قالاي قۇرعان دۇرىس، ءوزىڭنىڭ كوڭىل- كۇيىڭدى قالاي باسقارا ءبىلۋ كەرەك، وزىنە جانە باسقانى قالاي ءتۇسىنۋ كەرەك دەگەن سياقتى دۇنيەلەر ۇيرەتىلىپ، ەرەسەك ومىرگە دەگەن دايىندىق جۇرگىزىلۋى ءتيىس.

وتباسىندا وسى دۇنيەنى يگەرىپ وسكەن بالا ۋنيۆەرسيتەتكە بارعاندا ەشكىمگە جالتاقتامايتىن، ومىرلىك داعدىلارىن ءارى قاراي جەتىلدىرەتىن، وزىنە نە قاجەتتىگىن، وتباسىن قۇرۋى ءۇشىن قانداي ادام كەرەك ەكەنىن بىلەدى. ول اداممەن قالاي ءومىر ءسۇرۋ كەرەك، ونىڭ جوسپار- ماقساتتارى قانداي دەگەن سۇراقتاردان قينالمايدى. وسى بازالىق داعدىلار يگەرىلمەسە، ول ادامنىڭ ءومىر جولىندا بۇل پروبلەمالار قايتا- قايتا كەزدەسە بەرەدى.

- ۇلى ءسوزدىڭ ۇياتتىعى جوق. وتباسىنىڭ ىدىراپ، ەكى جاستىڭ ءوز الدىنا كەتۋىنە وزگەگە كوز سالىپ، تەرىس جۇرىسكە بارۋى دا اسەر ەتىپ جاتىر. وسىدان بارىپ شاڭىراق شايقالادى، اجىراسۋ، اليمەنت تولەۋدەن جالتارادى، كوپ جاعدايدا اكە بالادان بەزەدى...

- كوزگە ءشوپ سالۋ جەكە ادامنىڭ جاۋاپكەرشىلىگىندەگى دۇنيە. ەگەر ءبىز ونى ءوزارا تۇسىنىسپەۋشىلىكتەن دەي سالاتىن بولساق، ول ءبىرجاقتى پىكىر بولماق. «ەر ادام ايەلىنەن جىلۋلىق جەتىسپەگەندىكتەن، ونى تۇسىنبەگەندىكتەن باردى» دەگەن جاڭساق پىكىردى قوعام ءجيى العا تارتادى. ءبىراق ءار وتباسىنداعى سەبەپ ءارتۇرلى، بارىنە ورتاق ءبىر سەبەپ جوق. باقىتتى وتباسىلاردىڭ ءبارى ۇقسايدى، باقىتسىزدار ءارتۇرلى.

ودان بولەك، ءار ايەل مەن ەردىڭ وتباسى تۇسىنىگى، مودەلى ومىرلىك باعىت- باعدارى - وسكەن ورتاسىنا، شىققان وتباسىنا بايلانىستى. قوعامدا اجىراسۋ دەرەگى كوبەيىپ جاتسا، وندا بۇعان ءبارىمىز كىنالىمىز. قازىر ەرەسەكتەردىڭ ءوزى بالالارىنا مۇسىلمانشا نەكە قيدىرعانمەن، رەسمي تىركەمەي جاتادى. مۇنىڭ ارتىندا «ول ەكەۋى تۇرىپ كەتە الا ما، الماي ما؟»، ەرتەڭ اجىراسسا اليمەنت تولەۋ، دۇنيەنى بولىسكە سالۋ ماسەلەسىنىڭ الدىن الۋ سىندى جاعدايلار تۇر. ارينە، وسىدان كەيىن جىگىتتەر جاۋاپكەرشىلىكتى سەزىنبەيدى. سەبەبى اتا- اناسى وعان سونداي قۇرالداردى كورسەتىپ، تەرىس ءجون سىلتەپ وتىر.

وسىنىڭ كەسىرىنەن جۇبايلار ءبىر- بىرىمەن عانا ەمەس، بالالارىمەن دە اجىراسىپ جاتادى. ۇلكەندەردىڭ ءوزارا ءتىل تابىسا الماۋى، بالالارعا كەسىرىن تيگىزىپ وتىر. اكەلەر تۋعان بالالارىنا ماتەريالدىق كومەك بەرۋدەن قاشىپ، ايلىق تابىستارىن ادەيى ازايتىپ كورسەتەتىن جاعدايلاردى كەزدەستىرىپ جاتامىز. شىندىعىندا بالاعا اقشا ەمەس، اكەلىك ماحاببات، قامقورلىق قاجەت قوي. اجىراسقان كۇندە دە اليمەنت قانا ەمەس، بالا تاربيەسىنە قاتىستى دا زاڭدىق تۇرعىدان قانداي دا ءبىر مىندەتتەر جۇكتەسە دۇرىس بولاتىن ەدى دەپ ويلايمىن.

- قازاق جەتىمىن جىلاتپاعان، جەسىرىن قاڭعىتپاعان دەپ جاتامىز. ءبىراق بۇل وتكەننىڭ ەنشىسىندە كەتكەندەي. ال قازىر ءبارى باسقاشا. ءتىرى جەتىم بالا، اجىراسقان ايەل... ءبىز سول قۇندىلىقتارىمىزدان، وتباسى ينستيتۋتىنان قاشان ايىرىلىپ قالدىق؟

- وتباسى ينستيتۋتىن ءبىز بولشەۆيكتەر كەلگەن كەزدە جوعالتىپ الدىق. ولار ءبىزدىڭ مال- جانىمىزدى، دۇنيەمىزدى عانا بولىسكە سالمادى، سونداي- اق، سالت- ءداستۇرىمىزدى، ءدىلىمىزدى، وتباسى ينستيتۋتىنا تيەسىلى قۇندىلىقتارىمىزدى دا الدى. وسىلاردىڭ ءبارى الىنعاندا، نەگىزگى قۇندىلىقتارىمىز جويىلدى. جالپى الەمدىك دەڭگەيدە قارايتىن بولساق، وتباسى، بالاعا تاربيە بەرۋ - وزەكتى دۇنيە جانە ونىڭ شەشىمى - وتباسىلىق داستۇرلەردىڭ بولۋى. حالىقارالىق كونفەرەنتسيالار دا، ءتۇرلى ءىس- شارالاردا وسى سالاداعى ارىپتەستەرىم «وتباسىنداعى قارىم- قاتىناستى ساقتاۋ ورتاق داستۇرلەر مەن جيىنداردىڭ بولۋى» دەگەندى ايتادى. ال قازاق حالقىندا مۇنداي داستۇرلەر جەتەرلىك.

- ەندى وسى قۇندىلىقتارىمىزدى قايتارىپ، بەلەڭ العان اجىراسۋ پروبلەماسىن توقتاتۋ ءۇشىن نە ىستەۋىمىز كەرەك؟

- بالالارعا ومىرلىك داعدىلار بەرۋ، گەرونتوپسيحولوگيا بويىنشا ۇلكەن بۋىننىڭ ىشكى قايشىلىق ماسەلەلەرىن شەشۋ، بۋىندار اراسىنداعى بايلانىستىڭ بولۋى، وتباسى ينستيتۋتىن قايتا جانداندىرۋ ارقىلى عانا ءبىز اجىراسۋ ماسەلەسىنە توسقاۋىل بولا الامىز. وزگەلەردىڭ قۇندىلىقتارىنا قۇرمەتپەن قاراپ، وزىمىزگە نە قاجەت ەكەنىن بىلگەندە مۇنداي پروبلەمالار سانى دا ازايادى.

سونداي- اق ماماندار مەن ورگانداردىڭ بىرلەسكەن جۇمىسى قاجەت. قازاقستاندا بىلىكتى ماماندار جەتەرلىك، ءبىزدى قانداي دا ءبىر جوبا اياسىندا بىرىكتىرسە، تەگىن دە جۇمىس ىستەۋگە كەلىسەتىن ەدىك. بۇل سالادا ۇزاق مەرزىمدى جاسالىپ جاتقان جۇيەلى جۇمىس جوق. ەلىمىزدە ۇلكەن ورتالىقتار كوبەيىپ، كاسىبي پسيحولوگتاردىڭ جۇمىستارى كەڭ تارالۋى ءتيىس. ال بىزدە كوپ جاعدايدا ديلەتانت پسيحولوگتارعا بوي ۇرادى جانە بۇل جاعداي ادامداردىڭ سىني ويلاۋىنىڭ كەمشىن ەكەنىن بايقايمىز. سوندىقتان جەكە ادامدار ساۋاتتىلىقتارىن ارتتىرىپ، تالعام قالىپتاستىرىپ، سىني ويلاۋدى دامىتۋى ءتيىس.


سونداي-اق... وقىڭىز

جاڭالىقتار