ءابىش كەكىلباي ۇلى. بايتەرەك - قالامداس دوستىڭ مۇشەلتويىنا وراي ءبىر ۇزىك سىر
14 مامىر 12:26

ءابىش كەكىلباي ۇلى. بايتەرەك - قالامداس دوستىڭ مۇشەلتويىنا وراي ءبىر ۇزىك سىر

نۇر- سۇلتان. قازاقپارات - ءالى كوز الدىمدا. ۋنيۆەرسيتەتكە جاڭا تۇسكەنبىز. ءبىر- ءبىرىمىزدى ءجوندى بىلمەيمىز. وقۋدى ەندى باستاعالى جاتىرمىز. كۇنگەي بەتتەگى اۋديتوريا. تەرەزە جاقتاعى سوڭعى قاتار. قاسىما بيداي ءوڭدى بەيتانىس جىگىت كەلدى.

ۇستىندە شي بارقىت كەۋدەشە. باسىندا جيەگى كەستەلەنگەن قازاقى تاقيا. باۋىرساق مۇرىننىڭ ۇشى انتەك جىلتىرايدى. جىميىپ كۇلىپ تۇرعان سياقتى.

- مەن - مۇحتار ماعاۋينمىن. شۇبارتاۋدانمىن. مەداليسپىن. وتاردا استىقتا بولدىم، - دەيدى اۋىزىن اشار- اشپاستان ءجاي- جاپسارىن تۇگەل اقتارىپ.


سودان قاي ساباقتا دا، قاي اۋديتوريادا دا جۇپ جازباي بىرگە وتىراتىن بولدىق.

ول جىلى وقۋعا كوبىنە- كوپ ەكى جىل جۇمىس ىستەگەن، اسكەردە بولعان ساقا جىگىتتەر الىنعان.

ءۇزىلىس بولدى- اق، ولار تاقتاعا تالاسادى. قولدارىنا بور تيگەندەرى تالتايىپ تۇرا قالىپ، ايداي جۇرتتىڭ الدىندا قولما- قول ولەڭ شىعارىپ جازىپ جاتادى. مەكتەپتى بيىل ءبىتىرىپ كەلگەن ازعانتاي توپ ولارمەن تايتالاسۋعا باتىلىمىز بارمايدى. ءۇرپيىسىپ انادايدان قاداعالاپ وتىرامىز. ءبىراق قاراپ وتىرمايمىز. كوز الدىمىزدا دۇنيەگە كەلىپ جاتقان «شەديەۆرلەردى» ءوزارا تالداپ، تالقىلاپ وتىرامىز. ارامىزدا ەكى قاتال سىنشى بار بولىپ شىقتى.

- مىناۋىڭ مال عوي، - دەيدى ماعاۋين كۇيگەلەكتەنە تىجىرىنىپ.

- ءنول عوي، ءنول! - دەپ، ورازبەك سارسەنبايەۆ ودان ارمەن تۇقىرتىپ قولىن ءبىر- اق سىلتەيدى.

راسىندا دا، العاشقى سەسسيادان سوڭ تاقتا الدىنداعى تالاس سايابىرسيىن دەدى. ال، العاشقى كۋرستان كەيىن اقىندىق شالىقتان ايتارلىقتاي ايىعىپ تا قالدىق. تىپتەن ەم قونباعان ءبىر- ەكەۋىمىز تاقتانى قويىپ، رەداكسيالاردى جاعالاپ كەتتىك. كوپشىلىگىمىز نە ءتىلدى، نە ادەبيەتتى كۇيتتەپ، «عىلىم قۋا» باستادىق. ايتەۋىر، كىتاپحانا قۇمارمىز. ءتىپتى زەرتتەۋشىلەر بولماسا، بالا- شاعاعا ەسىگىن اشا قويمايتىن «ارنايى قوردىڭ» دا تابالدىرىعىن توزدىراتىندى شىعاردىق. بۇل «مايداندا» بىلەگىن سىبانىپ الدىمىزدا جۇرەتىن مۇحتار ماعاۋين ەدى.


ول كەزدە ءالى قۇلاعىمىزعا تاڭسىق احمەت، ماعجان، شاكارىمدەردى قۇلاش- قۇلاشىمەن جاتقا سوعادى. اباي جونىندە دە بىرگە قونىپ كەلگەندەي ەجىكتەي اڭگىمەلەيدى. اتاق جونىندە دە مۇحتار مەن ماعاۋيا بەكەردەن- بەكەر قوساقتاسىپ جۇرمەگەن سياقتى. اتاسى ماعاۋيا ات باپتاعان، اڭگىمە باعالاعان كارى قۇلاق كىسى ەكەن. مىنەز جاعىنان دا بەلىن بەرە قويماعان ءتارىزدى. مۇحتار سونىڭ قولىندا ءوسىپتى. ەركەك كىندىكتەن تۇقىمدا جالعىز. كۇللى اۋلەت بوپ توبەسىنە كوتەرىپتى. مۇحتاردىڭ ءبىراز قاسيەتى سول بالالىق شاعىنان ءوربىپ جاتسا كەرەك.

اباي، شاكارىم تۋعان، قازاقتىڭ يگى جاقسىلارىنىڭ ءبارى ات باسىن بۇرعان، ءبىز تۋماي تۇرعاندا بولعان تالاي شىرعالاڭ شايقاستاردىڭ ورتاسىنا اينالعان ولكەدە تۋىپتى. سول وقيعالاردى ءوز كوزىمەن كورە قالعان قۇيما قۇلاق كاريانىڭ اڭگىمەسىن تىڭداپ ءوسىپتى. الگىندەي ءبىز ەستىمەگەندى ەستىپ، ءبىز بىلمەگەندى ءبىلىپ وسۋىنە بۇل ءجايتتار از ىقپال ەتپەگەن سياقتى. مۇحتار ۇيلەنگەندە ماعاۋيا اقساقال قاق توردە وتىرىپ ەدى. سوندا جاس كەلىنگە مەن: «جالعىز ۇلدىڭ جاپىراعىن جاي. انا وتىرعان اتامىزدىڭ اتىن ارقالاعانداردى ءبىر جالدى ءبىر ءوزى تولتىراتىن ءبىر قاۋىم ەل ەت»، - دەگەنىمدە، مارقۇم قالبالاقتاپ قالىپ ەدى. جارىقتىقتىڭ جاتقان جەرى جارىق بولعاي! اۋزىمىزعا قۇداي سالدى ما باقىت زامانداسىمىز دىتتەگەن جەردەن شىقتى.

ءبىراق ءبىز ءسوز قىلىپ وتىرعان ۋاقىتتا مۇحتاردىڭ جان دۇنيەسىن باقىتتىڭ ءالى ءبىر ءوزى جاۋلاپ الا قويماعان كەزەڭى ەدى. ول كەزدەگى مۇحتاردىڭ كۇنى- ءتۇنى قولىنا شىراق الىپ تۇسكەن بىردەن ءبىر عاشىعى - كىتاپ ەدى. ءبىر قىزىعى، ءبىزدىڭ بۋىن تىم تاقۋا بولعان سياقتى. قىلشىلداعان جىگىت شاقتا ىزديا كيىنىپ، سىزديا سويلەپ، قىزعالداقتاي قۇلپىرىپ تۇرعان قىزدار جاتاقحاناسىن جاعالاماي، قايداعى ءبىر كۇڭگىرت وقۋ زالدارىنىڭ تۇكپىرلەرىندە الا قاعازدارعا سىعىراڭداۋمەن وتكىزىپپىز. سوعان قاراعاندا بالا كەزىمىزدە جاتا- جاستانا وقىعان «قازاق سولداتىندا» مۇسىرەپوۆ ايتقان: « ءوزىڭ ءۇشىن دە وقى، اكەڭ ءۇشىن دە وقى، ءتىپتى باباڭ ءۇشىن دە وقى»، - دەگەن وسيەتتى قاز- قالپىندا تۇسىنسەك كەرەك. قازىرگى تىلمەن ايتقاندا، تۇقىمىمىزداعى الدەنەشە ۇرپاقتىڭ اڭقاسىن كەپتىرىپ كەتكەن اقپارات تاپشىلىعىنىڭ ەسەسىن ءبىر- اق قايتارعىمىز كەلگەن سياقتى. ونىڭ ۇستىنە، تۋماي جاتىپ، بابالارىمىزدى تاپتىق شايقاستار، اكەلەرىمىزدى الەمدىك سوعىس جالماپ، كومسومولدى كوكە، پارتيانى اكە تۇتىپ، ينتەرناتتى ءوز ءۇي - ولەڭ توسەگىمىزگە بالاپ، قازىنانىڭ قارا قازانىنا بايلانىپ، رەسمي ۇگىت- ناسيحاتتان باسقا ەشتەڭە ەستي الماي وسكەن بىزدەر كوپ نارسەدەن قۇر قۇلاقتاۋ ەكەنبىز. مەكتەپتە ەجەلگى گرەكتەر مەن كەيىنگى سلوۆياندار تاريحىن ەجىكتەپ باققانمەن، ءوزىمىز جايلى ەشتەڭەگە قارىق قىلا قويماپتى. ادەبيەتتە دە اباي زامانىنان حايۋاناتتار ەرتەگىسىنە ءبىر- اق سەكىرىپپىز. باسقانى قويعاندا، باتىرلار جىرىن قارا قاسقا اتتى قامبارمەن شەكتەپتى. قىز جىبەك پەن قوبىلاندىنىڭ ءوزىن كىتاپتان ەمەس، اۋىلعا كەلىپ ۇرلانىپ جىر ايتاتىن جىرشىلاردان ءبىلىپپىز.


ءبىراق، نەعۇرلىم اش ۇستاعان ءتولدىڭ سوعۇرلىم اشقاراق بولىپ كەلەتىنى بەلگىلى عوي. ءبىزدىڭ الپىسىنشى جىلدارعى بۋىن ازعانتاي جىلىمىقتىڭ تۇسىندا ويدا- جوقتا قورىققا ءتۇسىپ كەتكەن قوزى- لاقتاي قوماعايلانىپ كەتسەك كەرەك. سول كەزدەگى رۋحانيات ورمانىنىڭ تالاي- تالاي نۋ جىنىستارىنا سۇعىنىپ- اق باعىپپىز. ول كەزدەگى ءوز ادەبيەتىمىز بەن تاريحىمىز جايلى قولدا قالعانداردى تىيىم سالىنعانى، تىيىم سالىنباعانىنا قاراماستان، ىندەتىپ ءجۇرىپ وقىپ شىقتىق. بۇنى دا مىسە تۇتپاي، وعان دەيىن بىزگە تاڭسىق بولىپ كەلگەن باسقا سالالارعا دا باس قويىپپىز. باتىس، شىعىس كلاسسيكاسى... ەجەلگى جانە كەيىنگى تاريح... وتكەن جانە بۇگىنگى زامانداعى رۋحاني سايىستار... ءوز تۇسىمىزداعى كوزگە انىق جانە كوزدەن تاسا كوزقاراستار شايقاستارى... ۇلت- ازاتتىق قوزعالىستارىنىڭ تاريحى... ادەبيەت پەن فيلوسوفيانىڭ، ءتىپتى ساياساتتىڭ كورنەكتى تۇلعالارىنىڭ ءومىر جولدارى... كەڭەستىك ادەبيەت پەن قوعامدىق ويداعى تىڭ اعىمدار... ءبارى- ءبارى ول كەزدەگى ءبىزدىڭ تىم ەلگەزەك كوڭىلىمىزدى ەرەكشە ەلىكتىرىپ اكەتە بەرۋشى ەدى.

سونىڭ ءبارى كۇندەردىڭ كۇنىندە زاماننىڭ جاڭا بەل- بەلەستەرىندە كوزگە تانىس سۇرلەۋ- سوقپاقتار بولىپ كولبەڭدەپ الدىمىزدان شىعا كەلەتىنىنە ول كەزدە ارينە، كوزىمىز جەتە قويماعان شىعار. ءبىراق مال ەكەش مال دا قالىڭ ءشوپتىڭ وزىنە ءزارۋىن تاۋىپ الىپ جايىلادى دەيدى عوي. بىزدەردىڭ زەيىنىمىزدى الگىندەي ورىستەرگە باستاپ جۇرگەن دە تەك قانا كىتاپقۇمارلىق ەمەس سياقتى. ءوزىمىزدى وربىتكەن الەۋمەتتىڭ جان دۇنيەسىنىڭ نەبىر تۇڭعيىق تەرەڭىندە، ول كەزدە كوبىمىزگە ءالى كومەسكى جاتقان تىلسىم زارۋلىكتەر شىعار. ونىڭ ۇستىنە ول كەزدەگى كەڭەس قوعامىندا ايتا قالارلىقتاي قوبىلجىما احۋال ورناعانى دا ايان. بىرەۋلەر وعان ۇمىتتەنە، بىرەۋلەر كۇماندانا قارادى. ءبىراق، بۇرىنعى ەنجارلىق پەن قاساڭدىق توڭى ەداۋىر جىپسىگەندەي بولدى. قارا سۋىق قايتا ۇرىپ كەتە مە دەگەن ءقاۋىپ تە جوق ەمەس ەدى. سونداي ەكىۇداي كەزەڭدە ەر جەتە باستاعان بۋىننىڭ الگىندەي ەلگەزەكتىك تانىتۋى تابيعي نارسە ءتارىزدى. جاستىق قاشاندا: «بۇل دۇنيە بۇل قالپىندا قالمايدى. ءبارىبىر وزگەرەدى»، - دەگەن ۇمىتكە بەيىم تۇرادى عوي. سونداي كەزدە ءبىزدىڭ جۇرتىمىزدى قانداي جاعدايعا ۇشىرايتىندىعى دا تەبىرەنتپەي قويمايتىن- دى. تەك بىزدە عانا ەمەس، كەڭەستىك كەڭىستىكتەگى ۇلتتىق ادەبيەتتەردىڭ بارىندە دە ءوز بولمىسى مەن بولاشاعىنىڭ تاعدىرىنا الاڭداۋشىلىق لەبى ايقىن سەزىلە باستاعان- دى.

بىزدىڭشە، سول تۇستاعى ۇلتتىق مىنەز- قۇلىققا، تاريحي تاقىرىپقا باسا كوڭىل بولىنە باستاۋىنىڭ ار جاعىندا دا وسىنداي سىر جاتقان سەكىلدى، بۇل - جوعارىدان ەمەس، تومەننەن، ۇستىڭگى قاباتتان ەمەس، تەرەڭنەن كوتەرىلگەن ءارى توسىن، ءارى شەتىن باستاما ەدى. ول كەيبىرەۋلەر ءۇشىن ۋاقىتشا ەلىكتەۋ- سولىقتاۋمەن شەكتەلسە، كەيبىرەۋلەر ءۇشىن تۇپكىلىكتى ماقساتقا، تۇبەگەيلى باعىتقا اينالا باستادى. سول باعىتقا ارامىزدان ەڭ الدىمەن بەت بۇرعانىمىز مۇحتار ماعاۋين ەكەندىگىن باسىن اشىپ ايتۋ جاستايىمىزدان تاي- قۇلىنداي تەبىسىپ بىرگە وسكەن ماعان ايرىقشا پارىز سياقتى. ال بۇل ول كەزدە تاپ ونشا وڭاي شارۋا ەمەس ەدى.


بۇل ورايدا ءبىر وقيعا ەرىكسىز ەسكە ورالادى. پەداگوگيكالىق تاجىريبەگە باردىق. ادەبيەتتەن ەڭبەگى سىڭگەن مۇعالىم اقساقال ساباق بەرەدى ەكەن. ءبىزدى قۋانا قارسى الدى. ساباقتارىمىزعا قالماي قاتىسىپ ءجۇردى. تالاي رەت ارقامىزدان قاقتى. كەنەت الگى كىسى نىلدەي بۇزىلسىن.. . 1916 -جىلعى، كوتەرىلىس تاقىرىبىنداعى شىعارمالار تۋرالى ساباقتى مۇحتار جۇرگىزگەن. ول اڭگىمەسىن باستاي بەرە- اق، ارتقى جاقتا وتىرعان اقساقال ىسىلداپ- پىسىلداۋىن كوبەيتتى. ءۇزىلىس كەزىندەگى تالقىلاۋدا: «مىنا ستۋدەنتتىڭ الگى ايتىپ وتىرعاندارى مينيسترلىك بەكىتكەن وقۋلىققا دا، باعدارلاماعا دا ەش سايكەسپەيدى. وندايدى مەكتەپ قابىرعاسىندا ايتۋعا بولمايدى» ، - دەپ ءبىر- اق تۇجىردى. ارىپتەسىمىزدى جاقتاپ، ارا ءتۇسىپ كورىپ ەك، اڭگىمە تىپتەن ۇشىقتى. بىزگە ودان ءارى ساباق بەرۋگە تىيىم سالدى. وبالدارى نە كەرەك، ۋنيۆەرسيتەت پەن مينيسترلىكتەن كەلگەن وكىلدەر ارالاسىپ: «جاستار عوي، البىرتتىقپەن ايتقان عوي»، - دەپ جۋىپ- شايىپ، اقساقالدى رايىنان ازەر قايىردى.

وكىنىشكە وراي، بۇل سول كەزدەگى قوعام ءۇشىن سونشالىقتى تاڭقالارلىق جاعداي ەمەس- ءتى. الەۋمەتتىك جىرتقىشتىق قولدان قوزدىرىلىپ، رۋحاني اۋلەكىلىك جىلدار بويى ازاماتتىق بەلسەندىلىككە باعالانىپ، مومىن جاعى ەسەڭگىرەپ، پىسىقتاي جاعى ابدەن اۋمەسەرلەنىپ العان ءارى- ءسارى قاۋىمنان ودان باسقانى كۇتۋ دە مۇمكىن ەمەس ەدى. بۇل ادامزاتتىڭ ەداۋىر بولىگىنە كۇشتەپ تانىلعان تاپشىلدىق يدەولوگيانىڭ ءبىزدىڭ سانامىزدى قانشالىقتى ۋلاپ ۇلگەرگەندىگىنىڭ بەلگىسى- ءتىن. قيت ەتسە، اراعا سىنا قاعىپ، ادامداردى ءبىر- بىرىنە ايداي سالىپ، انا تاپ پەن مىنا تاپ، انا جاق پەن مىنا جاق دەپ، الەۋمەتتىك تەكەتىرەسكە يتەرمەلەپ باعاتىن ابجىلدىك يدەولوگياسى كوزقاراسىمىز بەن مىنەز- قۇلقىمىزدى دا ءبىرشاما قۇبىجىقتاندىرىپ جىبەرىپ ەدى. ودان ارىلۋدىڭ بىزدەر ءۇشىن جالعىز جولى - ۇلت بولىپ تاۋەلسىزدىك الىپ، ۇلتتىق تۇتاستىق پەن جاڭارۋدى الەۋمەتتىك تايتالاستاردان جوعارى قويىپ، سول ارقىلى بىلايعى ادامزات كوتەرىلىپ جاتقان رۋحانياتتىق بيىكتەرگە كوتەرىلۋ ەدى. توتاليتاريزم ونىڭ جولىن قىرقۋعا كۇش سالىپ باقتى.


ۇلتتىق سانامىزدى ودان ءارى قويىرتپاقتاندىرىپ، ۇلى دالامىزدى تەك جاپپاي قىرىپ- جويعىش قارۋلاردىڭ عانا ەمەس، جاپپاي ماڭگۇرتتەندىرىپ، ءوزىمىزدى ءوزىمىز قومسىنۋشىلىق پەن ءوزارا سايىسپاۋشىلىقتىڭ ىندەتىن قوزدىراتىن ءارقيلى الەۋمەتتىك ەكسپەريمەنتتەردىڭ دە سىناق الاڭىنا اينالدىرىپ باقتى. ءالى كۇنگە دەيىن ومىردە ءبىر وزگەرىس بولدى- اق، ءبىرقاتارىمىزدى سۋ تۇبىنە جىبەرىپ، ءبىرقاتارىمىزدى سۋ بەتىنە قالقىتىپ شىعارعىمىز كەلىپ، ۇرىنارعا قارا ىزدەپ، ءبىر- بىرىمىزبەن جاعالاسا كەتەر ىلىك ىزدەپ تۇراتىندىعىمىز دا سوندىقتان شىعار. ودان وتكەندەگىلەرگە دە، بۇگىندەگىلەرگە دە وكپەلەپ ەمەس، ءارقايسىمىز دا ءوزىمىزدى ءوزىمىز مىقتاپ قولعا الىپ، الەۋمەتتىك جەلوكپەلىككە ۇرىنباۋعا تىرىسىپ ايىعا الاتىن شىعارمىز. ءون بويىمىزعا كەشەگىدەن ءسىڭىپ قالعان قىرعيقاباقتىق ۋىن ابدەن سارقىلعانىنشا سىعىمداپ سىعىپ، رۋحاني جاڭارۋ- تازارۋدى جاپپاي جەكە ماقسات، جەكە مۇراتقا اينالدىرا الساق قانا ارىلا الاتىن شىعارمىز. ول ءۇشىن ءوز بولمىسىمىزدى ءوزىمىز مۇقيات زەردەلەي بىلمەگىمىز شارت. وزگەلەردىڭ ايتاعىنا ەمەس، ءوز كوكىرەگىمىزدىڭ ءپاتۋاسىنا جۇگىنبەگىمىز شارت. ال بۇل ۇلتتىق تابيعاتىمىزعا، ونىڭ قاسيەتتەرى مەن قاسىرەتتەرىنە قاپىسىز قانىققان بولساق قانا، جۇزەگە اسپاقشى. بۇل حالقىمىزدىڭ باستان كەشكەنىن تاۋىسا زەرتتەپ، تالداپ تۇسىنە الساق قانا، مۇمكىن بولماقشى. بۇل جاعىنان كەلگەندە، اۋەلدەن- اق ادەبيەتىمىزگە كوپ نارسەلەرگە توسىن كوزقاراسىمەن، باتىل پىكىرلەرىمەن بولەكشە كوزگە ءتۇسىپ كەلگەن مۇحتار ماعاۋين - بۇگىنگى ۇرپاقتاردىڭ دا، كەلەشەك ۇرپاقتاردىڭ دا الدىندا ايرىقشا ەڭبەگى بار ايتۋلى قالامگەر.

ول قۇراستىرعان «الداسپان» انتولوگياسى كەنەزەسى كەپكەن بەتپاقتىڭ شولىنەن اياق استىنان باياعىدان انگە قوسىپ كەلە جاتقان ايدىن كول قايتا شالقىپ شىعا كەلگەندەي اسەر ەتتى. جوعالىپ كەتتى دەپ جۇرگەن ەجەلگى تەتيس مۇحيتى كەنەتتەن جەر كىندىگىن قايتا تەسىپ شىققانداي كورىندى. وعان ىلە- شالا جارىق كورگەن «قوبىز سارىنى» مونوگرافياسى الگىندەي شالقاردىڭ بار جازيراسى مەن بار تەرەڭىن قاپىسىز اشىپ بەرگەن ەرەكشە عىلىمي ەڭبەك بولدى.

ول - شىن مانىندە دە، بەيتانىس ايدىننىڭ بار قۇپياسىن الدىنا تۇگەل جايىپ بەرە العان ەڭ سەنىمدى لوتسيالىق باعىتتاما ەدى. سولاي بولدى دا... «الداسپان» شىقتى دا، قازاقتىڭ ەجەلگى پوەزياسىنان عانا ەمەس، بۇگىنگى پوەزياسىنان دا كوكىرەك اشاتىن اشى جۋساننىڭ جۇپار ءيىسى اڭقىپ قويا بەردى. الا قىردا اتاناقتاي شاپقان ات ءدۇبىرى، اي نۇرىمەن تايتالاسقان الماس سەمسەر جارقىلى، زۋىلداعان جەبەلەر سۋىلى كۇشەيىپ كەتتى. ورىسشا جازاتىندارىمىز دا، قازاقشا جازاتىندارىمىز دا قالانى تاستاپ، قالامدارىن ساپتاپ، داڭعايىر دالاعا قاراي جوسىلىپ، جۇلدىزى بىجىناعان اشىق اسپان استىندا جورتۋىلدىڭ تەر ءيسى مۇڭكىگەن توقىمىن توسەنىپ، ەرەۋىلدەردىڭ قانىنا مالشىنعان ەر- تۇرمانداردى جاستانىپ، ارمانعا بەرىلىپ، الىس عاسىرلاردىڭ ەمىس- ەمىس ەلەستەرىن ءتىرىلتىپ باعۋعا قۇلشىندىق. قازاق پوەزياسى مەن پروزاسىنىڭ ۇلتتىق تاريحي بولمىسىمىزدىڭ بۇعان دەيىن بەيمالىم جاتقان قاباتتارىنا باعىت العان جويقىن جورىعى سولاي باستالىپ كەتكەن- ءدى. «الداسپان» مەن «قوبىز سارىنى» - جىلدار بويى تۋىپ جاتقان قادىم زاماندار تاقىرىبىنىڭ تىڭىنا العاش تۇرەن تارتقان تۋىندىلار ەدى.

بۇل جاڭالىق ءوز تۇسىندا لايىقتى باعالاندى ما؟ باعالانعاندا قانداي! وقۋشىلار تاراپىنان تالاسىپ وقىر تاڭسىق كىتاپقا، ءتىپتى قولعا تۇسىرە الماس ءزارۋ كىتاپقا اينالسا، ودان ارتىق قانداي باعالاۋ كەرەك. ادەبي- عىلىمي ويدا قىزۋ تالاس تۋسا - سونىعا ءدات ەتكەن سوقتالى زەرتتەۋدىڭ سىباعاسى سول بولماي ما؟! رەسمي ساياسات سەكەم السا، ول دا رۋحاني قاساڭدىق پەن الەۋمەتتىك ەنجارلىقتىڭ كۇتپەگەن جەردەن كوبەسىنە كوك نايزا سۇعىلعاندىعى شىعار! ادەبيەتىمىزدىڭ ەڭ كەمەل كۇشتەرى ەڭ كەندە تاقىرىپتارعا جابىلا بەت بۇرسا - بۇل جاپپاي قولداعاندىق ەمەس پە؟!

يدەولوگيالىق توتاليتاريزمنىڭ توڭى ءالى قاقىراي قويماعان كەزەڭدە، قوس قۇرلىقتى باسا كوكتەپ جاتقان تەرىسكەي ەۋرازيا كەڭىستىگىن ەتنيكالىق جاعىنان ءبىرجولاتا بەدەرسىزدەندىرىپ، اتىمەن سونى سيپاتتى جاڭا ءبىر تۇتاستىققا اينالامىز دەپ ەندى وزەۋرەي باستاعان تۇستا، ول ءۇشىن توڭىرەگىنە توپتاسامىز دەپ وتىرعان كىندىك ۇلتتىڭ باسىنا اڭگىر تاياق ويناعان باسقا ءبىر زامانداعى باسقا ءبىر قاۋىمنىڭ باسقا ءبىر احۋالى جايىنداعى اتىمەن توسىن شىندىق جەر استىنا كۇشپەن بۇقتىرىلعان جانارتاۋداي تۇتقيىلدا لاپ قويسا، ول جوعارىدا ايتىلعاننان باسقاشا بولىپ، ەشكىمدى سەلت ەتكىزبەي، ەشتەڭە بولماعانداي، جايباراقات، جايدارى قابىلدانسا، جانىن شۇبەرەككە ءتۇيىپ تاۋەكەلگە بارعان جاۋجۇرەك زەرتتەۋشىنىڭ ەڭبەگىنەن ەشتەڭە ونبەگەندەي بولار ەدى عوي. ول سۇراپىل داۋىلدان الاساپىران تولقىن كوتەرىلمەگەندەي، كوك نوسەردەن سوڭ دۇركىرەپ كوك شالعىن بوي كوتەرمەگەندەي، ادام تۇسىنە الماس قۇبىجىق قۇبىلىس سياقتانار ەدى عوي...

جوق، «الداسپان» مەن «قوبىز سارىنى» ءوز تۇسىنداعى قازاق ادەبيەتى مەن قوعامدىق ويىندا شەشۋشى بەتبۇرىس جاساي الدى. ونىڭ الگىندەي كوپە- كورىنەۋ تابىسى ۇلتتىق تاريحتىڭ تۇڭعيىقتارىنا دەن قويعان كۇشتەردىڭ جىگەرىن قايراپ، شابىتىن وياتتى. سول قۋاتتى لەكتىڭ الدىندا مۇحتار ماعاۋيننىڭ ءوزى دە ءجۇردى. كوپ ۋاقىت تىلسىم تيىرىم مەن تىمىرسىق ۇرەي تۇنەگىنە اينالىپ كەلگەن الىس عاسىرلار قويناۋىنا باتىلى مەن تاۋكەلى بارىپ، تىڭعىلىقتى زەرتتەپ قايتقان زەردەلى عالىم ەندى ونى سۋرەتكەرلىك تۇرعىدان يگەرۋگە كىرىستى.

كوپشىلىگىمىز جاڭا زاماننان تاپقاندىرىمىزدى جابىلا دارىپتەپ جاتقاندا، ول جوعالتقانىمىزدىڭ ەڭ ۇلكەنى - ءتول مەملەكەتىمىزدىڭ ءتۇپ باستاۋلارى جايلى كۇرمەۋى مول كۇردەلى شىندىقتى اشاتىن كەڭ تىنىستى ەپوپەياعا وتىردى. ونىڭ وزەگىنە ءبىر كەزدە ورىستىڭ شەت ايماقتاعى نوياندارىنىڭ قولىنا ءتۇسىپ، پاتشا سارايىندا اماناتتا ۇستالعان قازاق حانزاداسىنىڭ ايانىشتى تاعدىرى الىندى. ءسوز جوق، ورازمۇحامبەت وندان ۇلى - ورىس تاريحىندا دا، قازاق تاريحىندا دا بار قىر، بار سىرىن تۇگەل جايىپ سالا قويماعان تۇڭعيىق تۇلعا. ونىڭ توڭىرەگىندە تالاس تا كوپ، قۇپيا دا كوپ. سىرت قاراعاندا، ول كەزدەگى رەسمي ساياساتتى دا ونشا تىكسىنتە قويماعان تۇلعا. ءبىراق، مۇحتار ماعاۋينگە دە كەرەگىنىڭ ءوزى سول ەدى. ونىڭ وسى «تانىس بەيتانىستىعى» ەدى. ويتكەنى، تاريحي رومان وتكەندى داتتاۋ ءۇشىن دە، ماقتاۋ ءۇشىن دە جازىلمايدى. ونىڭ سىرى مەن شىنىنا قانىعۋ ءۇشىن جازىلادى. ونىڭ ءالى دە بەيمالىم قۇپيالارىنان بۇگىنگىنىڭ ءالى دە ەكى ۇداي ساۋالدارىنا جاۋاپ ىزدەۋ ءۇشىن جازىلادى. ول ءۇشىن باسى اشىق وقيعالار مەن باسى اشىق قاھارمانداردان گورى باسى داۋلى وقيعالار مەن باسى داۋلى كەيىپكەرلەر الدەقايدا قولايلىراق. ول تاريحىمىزدىڭ كوپ كۇرمەۋىن شەشىپ، كوپ كولەڭكەسىنىڭ بەتىن اشۋعا كوبىرەك جاردەمدەسەدى.

رومانشى ماعاۋين ءوز كەيىپكەرىنىڭ باسىنداعى جۇمباقتىڭ استارىنا بويلاي وتىرىپ، ءوز ۇلتىنىڭ باسىنداعى قاسىرەتتىڭ تۇڭعيىعىنا سۇڭگيدى. قازاق حاندىعىنىڭ قالاي قۇرىلىپ، قالاي قۇلپىرىپ، قالاي قۇرىپ كەتۋىنىڭ كىلتيپاندارىن ەجىكتەيدى. سول ارقىلى ۇلتىمىزدىڭ باسىنداعى تراگەديانىڭ ءتوپ- توركىنىن ءدوپ باسادى. سىرتتىڭ تەگەۋرىنى مەن ىشكى كەلەڭسىزدىكتىڭ تۇتقيىل ءتىل تابىسۋىنان قايتا- قايتا كوزىمىزگە كوپ شىبىن ۇيمەلەپ كەلە جاتقانىن رەاليستىك پروزانىڭ زەرتتەۋشى ۋىتقا يە بايىپتى تىلىمەن جەتكىزەدى. بۇل رەتتە كەلگەندە، «الاساپىران» - ءالىمساقتىڭ ەرتەگىسىن قوزعايتىن ەمەس، بۇگىنگى شىندىقتىڭ وزەگىن ارشيتىن ۇلاعاتتى شىعارما.

«اباي جولىنداعى» بەرگى ەكى عاسىر توعىسىنداعى قىر ءومىرىنىڭ تۇرمىس- سالتتىق، مىنەز- قۇلىقتىق احۋالىنىڭ كەڭ پانوراماسىنان ارىگە بارىپ ۇيرەنە قويماعان قازاق وقىرمانىنىڭ كوز الدىنا تۇياق باستى، قان ءسىڭدى كۇنەس دالامىزدىڭ ەڭ ەجەلگى كەزەڭىندەگى ەڭ بايىرعى كەلبەتىن بار بوياۋىمەن جارقىراتا جايىپ سالعان، ءارى- ءسارى الەۋمەتتىك حالگە تۇسكەن ۇلتىمىزدىڭ پسيحولوگيالىق ءبىتىمىن جىلىكتەي ساراپتاپ، ءار بيىكتەگى، ءار كەيىپتەگى سان الۋان تاريحي تۇلعالاردىڭ تۇتاس ءبىر لەگىن دارالاي مۇسىندەپ بەرە العان، وت جاپىرىپ، وق ساپىرعان قۇشتارلىق تولقىندارى مەن سەزىم سەرگەلدەڭدەرىن كوكتەمدەگى بۋىرشىنداي بۋىرقانتا جەتكىزگەن بۇل تۋىندى ەل تانۋىمىزدا دا، جەر تانۋىمىزدا دا، ءداۋىر تانۋىمىزدا دا، ۇلت تانۋىمىزدا دا كەلەلى تابىسىمىز بولىپ تابىلادى.

ادەبيەت - كوز الدىڭدا بولىپ جاتقاندى بەينەلى تىلمەن باياندايتىن كوركەم جازىلعان كۇندەلىك ەمەس. ول - ادامزاتتىڭ ءالى كۇنگە كوزىن بايلاپ كەلە جاتقان بەيمالىمدىك دۇنيەسىنە ۇزدىكسىز جاسالىپ تۇراتىن شابۋىل. ول يە اتىمەن بەلگىسىز جايتتەردى پاش ەتەدى، يە بەلگىلى دەپ جۇرگەن جايتتەردىڭ اتىمەن بەيمالىم سونى قىرلارىن اشىپ بەرەدى. مۇحتار ماعاۋيننىڭ وتكەن جايلى پروزاسى دا، بۇگىن جايلى پروزاسى دا ءدال وسى تالاپقا تولىعىمەن جاۋاپ بەرەدى. ونىڭ روماندارى، اڭگىمەلەرى مەن حيكاياتتتارى ءتول ادەبيەتىمىزدىڭ پايىمدىق- پاراساتتىق دەڭگەيىن تەرەڭدەتكەن، كوركەمدىك- بەينەلەۋشىلىك دەڭگەيىن بيىكتەتكەن سۇبەلى ۇلەس بولدى. «تازىنىڭ ءولىمى»، «جالىندا جاز»، «ءبىر اتانىڭ بالالارى»، «مۇراگەر»، «كوك مۇنار»، «شاحان شەرىلەردىڭ» قاي- قايسىسى دا - تەك ادەبيەتىمىزدەگى عانا ەمەس، زامانداستارىمىزدىڭ جان دۇنيەسىندەگى تولقىنىستار مەن سىلكىنىستەرگە ايتا قالارلىقتاي ىقپال ەتە العان تەگەۋرىندى تۋىندىلار.

ولار بۇگىنگى زاماننىڭ ەڭ ءزارۋ تەبىرەنىستەرىمەن ءۇستىرت ۇندەسپەيدى، تۇڭعيىقتان جالعاسىپ جاتاتىن جەر استى اعىندارداي ءارى استارلى، ءارى جۇمباقتى جۇيەلەستىك تانىتادى. وقۋشىنىڭ اۋزىنا وڭاي اس ۇسىنباي، ويىنا توسىن ساۋالدار ۇيالاتىپ، جانىن جاڭا ىزدەنىستەرگە قۇلشىنتادى. ادامعا ادامنان جۇمباق ەشتەڭە جوق ەكەنىن ۇقتىرادى. ونىڭ يىعىن جانشىپ، جۇرەگىن ەزەتىن قاي كەسەپاتتىڭ باسىندا دا تەك ءوزى تۇرعانىن سەزدىرەدى. بايلىق قۋعان اشقاراقتىقتىڭ ەل تۇگىلى جەردى جۇتاتىنىن، بيلىك قۋالاعان باققۇمارلىقتىڭ تۇتاس مەملەكەتتەردى تۇگىمەن جۇتىپ، تالاي ۇرپاقتاردى كىرىپتارلىققا ۇرىندىراتىنىن تۇسىنۋگە ءماجبۇر ەتەدى. ادام ءۇشىن دە، قوعام ءۇشىن دە بار تراگەديانىڭ باسى - ناپسىگە تەجەۋ تابا الماۋ ەكەندىگىن ەرىكسىز مويىنداتادى. راس، بۇل - جەكە سۋرەتكەردىڭ عانا جەتكەن جەتىستىگى ەمەس. كۇللى الەمدىك اقىل- ويدىڭ العان اسۋى.

وعان ءوز ۇلتىنىڭ كۇللى ادامزاتپەن تاريحي تاعدىرلاستىعىن، رۋحاني وزەكتەستىگىن ءجىتى پايىمداعان سۋرەتكەرلەر عانا جەتە الادى. مۇحتار ماعاۋين - بۇگىنگى ادەبيەتىمىزدەگى سول ورەگە كوتەرىلە العان سيرەك تۇلعالاردىڭ ءبىرى. باردى باعالاي الماي تۇرىپ، جوقتى تۇگەندەي المايسىڭ. بۇگىنگى قازاق ادەبيەتى دە بۇگىنگى قازاق دالاسىنداي. اسا شالقار، اسا ۇلان- عايىر. ۇلى دالامىزدا ءبىر- بىرىنە وتە ۇقساس ارنالار دا كوپ، اسۋلار دا كوپ. ولاردىڭ بىرەۋىنە قاراپ، ەكىنشىسىنىڭ قانداي ەكەنىن دە اڭعارا بەرۋگە بولادى. ال ءبىراق اتتاپ وتۋگە كونبەيتىن، اينالىپ وتۋگە بولمايتىن اسۋ بەرمەس اسقارلار مەن وتكەل بەرمەس داريالار دا، قۇدايعا شۇكىر، بارشىلىق. ولاردى بىلمەسەڭ، وتانىڭدى تۇگەل تانىماعانىڭ.. . ولاردى بارىپ كورمەسەڭ - ءوز جەرىڭنىڭ ەڭ باستى قادىر- قاسيەتىن زەرتتەپ بىلۋگە ەنجارلىق تانىتقانىڭ.

ەرتىس پەن جايىققا، الاتاۋ مەن التايعا بارماعان ادام قازاق جەرىن كوردىم دەپ ايتا المايتىنى سياقتى، ءتول ادەبيەتىمىزدىڭ مۇحتار ماعاۋيندەي كەمەل سۋرەتكەرىنىڭ قۇنارلى تۋىندىلارىنىڭ تۇنىعى مەن تۇڭعيىعىنا بويلاماعان ادام قازاق ەلىن، قازاق ۇلتىن ءبىلدىم دەپ ايتا الماسى حاق!

ونداي ىرگەلى سۋرەتكەرلەردى شىتىرمانى مەن شىرعالاڭى مول كۇردەلى داۋىرلەر تۋعىزارى انىق.

ءبىز دە سونداي زاماندى باستان كەشىپ كەلدىك، ءالى كەشىپ وتىرمىز.

تۋعان توپىراعىنىڭ ەڭ تەرەڭ قاباتتارىنان ءنار الىپ، بارشاعا ورتاق زەڭگىر كوكتىڭ شىرقاۋ تورىنە قاراي بوي تۇزەپ كەلە جاتقان ءزاۋلىم بايتەرەك الپىس جىلدى ارتقا تاستاسا دا، دىڭىنە ءشولدىڭ، نۋىنا كۇزدىڭ وكتەمدىگىن وتكىزدىرە قويعان جوق.

ءالى دە جالى بيىكتەپ، جاپىراعى قالىڭداپ، ماۋەلەي بەرگەي! جان- جاعىنا شاشىراتقان جاڭعاقتارى ماڭگىلىك ورمانىن مولايتا تۇسكەي!

ءابىش كەكىلباي ۇلى، 2000 -جىل

ۇلت پورتالى


جاڭالىقتار